Deel III - Nieuwe paden zoeken in transitietijd
Deel III schetst reflecties op de Energietransitie, als voeding voor gesprekken over het lerend werken in de Energietransitie. Op basis van essays door een breed scala aan denkers.
Beschrijving van afbeelding
Deze illustratie toont mensfiguren die samen een puzzelachtige, gekleurde ondergrond vormgeven met gebouwen, windmolens en andere objecten, als symbool voor het zoeken naar nieuwe paden in transitie. De afbeelding is oorspronkelijk gemaakt voor een serie essays op https://transitietijd.nl/.
De energietransitie is naast een technische verandering, vooral een sociaal maatschappelijke, institutionele en economische verandering. Niet alleen de technieken en de infrastructuur die we gebruiken veranderen, ook alles daaromheen. Discussies rondom rechtvaardigheid, participatie en lokaal eigendom vinden volop plaats. De noodzaak vanuit klimaatoogpunt om haast te maken leidt soms tot extra zorgen onder inwoners en conflicten tussen verschillende belanghebbenden. Het bouwen van dit nieuwe systeem vereist nieuwe vormen van samenwerking, co-creatie en coproductie tussen overheden, inwoners en bedrijven. Hierin wordt niet alleen naar het energiesysteem gekeken, maar naar gebieden waarin alles samenkomt.
"Energie heeft een veel bredere betekenis in de samenleving en werkt op tal van manieren door in de leefwereld en leefomgeving van burgers."
~ Marlies Honingh
"Juridische spelregels en transparantie in de verdeling van beperkte middelen zijn fundamenteel voor het gevoel van rechtvaardigheid en acceptatie van beslissingen.”
~ Marjolein Dieperink en Greetje Bos
De energietransitie levert op korte termijn vooral kosten op. De positieve resultaten van deze gemaakte kosten zijn pas later te ervaren. Deze mismatch tussen lasten op korte termijn en lusten op lange termijn biedt uitdagingen en roept vragen op over rechtvaardigheid. Conflicten ontstaan vaak doordat mensen de ervaring of het gevoel hebben dat zij niet gehoord of benadeeld worden door de veranderingen. En omdat er een mismatch is tussen individuele lasten en collectieve baten bij bijvoorbeeld warmtenetten, hoogspanningsmasten, etc. Het betrekken van gemeenschappen en het eerlijk verdelen van lasten en lusten moeten daarom meer centraal staan.
Er is een spanningsveld tussen de noodzaak voor centraal gedefinieerde kaders en de kracht van lokale, bottom-up initiatieven. RES’en proberen een balans te vinden tussen nationale doelen en kaders en lokale uitvoering, maar stuiten op beperkingen in ruimte, regelgeving en politieke wil. Er zijn nieuwe manieren van samenwerking en besluitvorming nodig, waarbij centrale en decentrale benaderingen in balans zijn met elkaar. Lokaal eigenaarschap van bijvoorbeeld windturbines en zonnepanelen kan leiden tot een duurzamer én rechtvaardiger energiesysteem, maar is ook complex en vergt niet alleen technische maar ook sociale innovatie. Sturing vanuit zowel het lokale als centrale niveau moet flexibel zijn om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden en om “regionale coalities” te stimuleren. Dat leidt tot gedeeld eigenaarschap.
"Dat is volgens ons de essentie van puzzelen via B: in het samenspel tussen nevengeschikt en hiërarchisch, tussen bottom-up en top-down, en tussen decentraal en centraal, steeds beginnen vanuit het eerste in plaats van het tweede.”
~ Martijn van der Steen
"Meerwaarde creëren wordt naast doel-bereiken het tweede ijkpunt voor kwaliteit van beleid en krijgt waardering in organisaties."
~ Geert Teisman
De complexiteit van de energietransitie vraagt om een flexibele aanpak, waarbij verschillende partijen samenwerken in een ‘tussenruimte’ buiten/naast formele besluitvorming. Hier kunnen verschillende partijen samenkomen en nieuwe ideeën verkennen en delen, terwijl besluitvorming later in de democratische arena's plaatsvindt. Sturing die zich steeds kan aanpassen, is noodzakelijk om snel te kunnen reageren op veranderende omstandigheden in de energietransitie. Dit kan op gespannen voet staan met formele besluitvormingsprocessen die tijd vergen en gebaseerd zijn op stabiliteit en voorspelbaarheid. Een 'tweebenige' aanpak is essentieel voor succesvolle transities. Formele besluitvorming is gericht op doelen, terwijl adaptieve regie zorgt voor waarde creatie door te leren en gezamenlijk oplossingen te zoeken.
In het enthousiasme dat vaak bij nieuwe ontwikkelingen de boventoon voert, is het ook belangrijk om bewust te zijn van de uitdagingen en potentieel negatieve bijeffecten. Digitalisering in de vorm van slimme systemen biedt kansen voor betere planning en beheer van de energietransitie, maar dit moet wel verantwoord gebeuren en rekening houden met privacy en veiligheid. Innovatie en technologische vooruitgang kunnen ongelijkheid vergroten als niet alle groepen gelijke toegang hebben tot de voordelen van de transitie. Rechtvaardigheid en inclusiviteit zijn essentiële pijlers in de transitie naar het energiesysteem van de toekomst, ook voor digitalisering. Wetgeving is nu vaak nog een belemmerende factor voor implementatie van innovaties. Deze wetgeving moet worden aangepast om sneller in te kunnen spelen op de eisen van een duurzaam energiesysteem.
"Verantwoord gebruik van technologie kan met nadruk op drie aandachtspunten: samenwerking, risicovermindering en het waarborgen van democratische betrokkenheid.”
~ Romy Dekker, Kyra Delsing en Rinie van Est
