Deel I – Stand van zaken in de 30 RES-regio's

35 TWh wordt gehaald, 55 TWh buiten beeld

De doelstelling in het Klimaatakkoord is het realiseren van ten minste 35 TWh grootschalige wind- en zonne-energie in 2030. Die doelstelling wordt waarschijnlijk gehaald. De benodigde vergunningen hiervoor zijn inmiddels afgegeven. De bandbreedte van de verwachte energieproductie in 2030 is 37 – 45 TWh, met een middenwaarde van 41 TWh. Het streefdoel van 55TWh bijft daarmee buiten beeld. Dit streefdoel stelden volksvertegenwoordigers in 2021 vast in de 30 RES'en 1.0.

De voorraad projecten in de pijplijn is lager dan ooit sinds de start van de RES. Zelfs projecten in een late fase worden steeds vaker geschrapt. Stilstand van het realiseren van hernieuwbare opwek op land dreigt:

• De mogelijkheden en ruimte voor wind en zon worden steeds kleiner of vragen om het aanpassen van plannen. Bijvoorbeeld door netcongestie, door strengere milieunormen voor windturbines en door de aangescherpte voorkeursvolgorde zon die – op uitzonderingen na – zon op landbouwgrond voorkomt. Of door maatschappelijke en politieke druk. Ook vragen Defensie en woningbouw meer ruimte.
• De inkomsten van wind- en zonprojecten lopen terug, onder andere door negatieve stroomprijzen. Steeds meer projectontwikkelaars voor wind en zon lijken zich terug te trekken.
• Netcongestie wordt steeds prangender. Er is een ‘maakbaarheidsgat’: niet alle stations die nodig zijn voor realisatie van het RES-streefdoel kunnen op tijd worden gerealiseerd.

Ambities blijven overeind ondanks knelpunten

Lokaal is energie nodig voor wonen, werken en vervoer. Daarom houden bestuurders hun streefdoel nog vast, ondanks de belemmeringen. Er worden oplossingen gevonden door bijvoorbeeld in te zetten op wat wel mogelijk is, zoals de opwek energie op rijksvastgoed (OER), balanswijken en energiehubs. Al wordt het vasthouden aan de eigen RES-doelen wel steeds lastiger gezien de weerbarstige praktijk.

Het Nationaal Plan Energiesysteem geeft aan dat duurzame opwek van elektriciteit moet doorgroeien, waar mogelijk ook op land. Want we gaan steeds meer elektriciteit gebruiken. Door o.a. meer elektrisch vervoer, elektrificatie in de industrie en het aardgasvrij verwarmen van de gebouwde omgeving. Regio’s vragen om tempo in het creëren van de juiste randvoorwaarden.

Regio’s werken aan decentraal energiesysteem

Ons energiesysteem verandert. Een diversere energiemix, meer weersafhankelijke energiebronnen, en meer elektriciteitsvraag. Hiermee verandert ook het energiesysteem: naast het centrale netwerk zijn regionale en lokale oplossingen nodig om vraag en aanbod van energie in balans te houden, in plaats en tijd.

Regio's houden zich steeds meer bezig met dit decentrale deel van het energiesysteem. Ze kijken in gebieden naar de samenhang. Als elektriciteit en warmte lokaal worden opgewekt, (her)gebruikt, opgeslagen én uitgewisseld hoeft het elektriciteitsnetwerk minder te worden uitgebreid. Dat betekent minder ruimtelijke druk en lagere maatschappelijke kosten. Het decentrale deel draagt ook bij aan energie-onafhankelijkheid, vermindering van netcongestie én een betere uitvoerbaarheid want het kost minder tijd, grondstoffen en arbeid.

Het aantal initiatieven groeit om ontwikkelingen in wonen en werken mogelijk te maken: energiehubs, energiegemeenschappen, balanswijken, Local4Local, etc. Zowel binnen als buiten de RES'en.

Ook energiecoöperaties verbreden hun focus van opwek van elektriciteit naar het energiesysteem: zij evolueren steeds vaker tot energiegemeenschappen.

Regio’s missen lokale (experimenteer) ruimte en samenhang in ondersteuning

Initiatieven in het decentrale deel van het energiesysteem lopen in de praktijk tegen barrières aan. Wetgeving en financiering zijn nog niet ingericht op bijvoorbeeld energie delen of energie lokaal en tijdens opwek gebruiken om het netwerk efficiënter in te zetten. Experimenteerregelingen zouden uitkomst bieden.

De ondersteuning is vaak thematisch of sectoraal gestart en daardoor nog fragmentarisch. Regio's hebben een steeds grotere behoefte aan meer samenhang in de ondersteuning op het energiesysteem.

Nationaal en provinciaal beleid laat vaak onvoldoende speelruimte voor de lokale praktijk, die nodig is voor bijvoorbeeld realisatie van energiehubs. Zo maken de concept-landelijke milieunormen voor windturbines, windenergie op bedrijventerreinen lastiger, terwijl windenergie in een energiehub juist kan helpen netcongestie op te lossen.

Tegelijkertijd benutten provincies en gemeenten ook niet altijd de ruimte die er wél is, bijvoorbeeld binnen de milieunormen voor windturbines of de voorkeursvolgorde zon.

Behoefte aan keuzes over ruimtelijke inrichting

Keuzes in het energiesysteem worden vaak nog vanuit het oogpunt van energie en met een kortetermijnblik gemaakt, terwijl deze keuzes gevolgen hebben voor wonen, werken en vervoer in een gebied op langere termijn.

Veel regio’s, provincies en gemeenten hebben daarom behoefte aan een samenhangend (regionaal) toekomstbeeld: wat voor samenleving willen we zijn, welke rol speelt energie daarin, en hoe verdelen we de schaarse energie? Een voorbeeld van zo’n samenhangend toekomstbeeld en de impact hiervan voor energie, is opgesteld in de Regio Foodvalley.

Zowel nationaal (Nota Ruimte) als in verschillende gebieden (NOVEX) wordt gewerkt aan meer samenhang in ruimtelijke inrichting. Ook gemeenten en regio's zijn hiermee bezig. Daarnaast stellen provincies energievisies op. Dit vormt een basis voor het gewenste toekomstbeeld waarin energie een relevante rol heeft.

Vanuit o.a. Defensie, Nationaal Plan Energiesysteem, Programma Energiehoofdstructuur komen veel ruimteclaims af op de regio's. Dit staat soms op gespannen voet met de benodigde ruimte voor opwek en energie-infrastructuur in de regio's.

Maatschappelijk gesprek en participatie

In de discussie over wind- en zonne-energie staan concrete individuele belangen (zorg over hinder, schaduw, uitzicht) vaak recht tegenover het abstractere algemeen belang en de urgentie van de energietransitie.

Regio’s hebben daarom behoefte aan gesprek over de toekomst van gebieden: niet alleen een strijd of over ‘voor of tegen’ maar over de (gewenste) ontwikkelingen in een gebied en de rol en noodzaak van duurzame energie daarin. En hoe inwoners zeggenschap kunnen krijgen over die energie en/of er (deels) eigenaar van kunnen zijn.

Steeds meer regio’s organiseren burgerberaden, burgerfora, en vele andere manieren om met inwoners intensiever te spreken over wat zij belangrijk vinden in de energietransitie. Dit kan bijdragen aan procedurele, distributieve en erkenningsrechtvaardigheid.

Rechtvaardigheid steeds hoger op agenda

Energierechtvaardigheid staat steeds hoger op de agenda in de regio’s. Zo vinden er gesprekken plaats over het rechtvaardig verdelen van lusten en lasten, onder andere bij opwek, schaarse warmtebronnen en netaansluitingen.

In veel regio’s is rechtvaardige benutting van de ruimte belangrijk onderdeel van het gesprek. Bijvoorbeeld de plaatsing van windturbines in gemeenten waar (meer) ruimte is tegenover een evenredige verdeling over gemeenten.

Lokaal eigendom draagt in een coöperatieve of collectieve vorm bij aan rechtvaardigheid doordat de winsten die met een zonne- of windpark worden gemaakt, geïnvesteerd worden in de lokale omgeving en gemeenschap. Het aandeel lokaal eigendom in projecten blijft achter op het streefdoel van 50%, met name bij zonneparken.

Socialisering van warmtenetten is in veel regio’s ook vanuit rechtvaardigheid een belangrijk thema. Door socialisatie over een groot gebied kunnen de ontwikkelings- en aansluitkosten worden verdeeld, waardoor de aansluiting voor meer mensen betaalbaar en toegankelijk wordt.

Samenwerking in de regio’s gaat door

De samenwerking wordt doorgezet. In sommige regio’s intensiveert de samenwerking rondom energiesysteem en ontstaan bijvoorbeeld gezamenlijke uitvoeringsorganisaties. In andere regio’s gaat de uitvoering meer naar gemeenten en provincies.

De samenwerking met de landelijke en regionale netbeheerders intensiveert en leidt tot betere relaties, mede ingegeven vanuit gezamenlijke oplossingsrichtingen voor netcongestie en de ontwikkelingen rondom bedrijventerreinen en energiehubs.

Ook de samenwerking met maatschappelijke partners gaat door. Partijen uit de Participatiecoalitie dragen op veel plekken actief bij aan het realiseren van 50% lokaal eigendom en zorgvuldige inpassing van zonneparken en windturbines met zorg voor natuur en landschap.

Grensregio’s zoals Noord- en Midden Limburg, Hart van Brabant en West-Brabant kijken voor samenwerking ook vaker over de landsgrens vanwege bijvoorbeeld grensoverschrijdend energiegebruik.