Deel I –Stand van zaken in de 30 RES-regio's

Leefomgeving

Energie in de leefomgeving

De energietransitie vindt plaats in en maakt onderdeel uit van de leefomgeving. Een strijd om de ruimte is gaande: wonen, bedrijven, landbouw, natuur en opwek van energie concurreren vaak om hetzelfde oppervlak.

Het besef groeit dat energie niet alleen vraagt om landschappelijke inpassing, maar dat toegang tot hernieuwbare energie voorwaardelijk is voor ontwikkeling van woonwijken, bedrijventerreinen, etc. Het is daarom nodig dat de ruimtelijke impact van het toekomstige energiesysteem (windturbines, zonnepanelen, geothermie, hoogspanningsmasten, batterijen, elektrolysers, trafohuisjes, etc.) goed en tijdig in beeld is en wordt meegenomen in (ruimtelijke) plannen en visies.

Energie is nog niet overal integraal onderdeel van de provinciale ruimtelijke voorstellen die eind 2023 worden opgeleverd aan het Rijk. De RES-regio’s zijn nog wisselend betrokken.

Ontwikkelingen zon en wind

Er zijn zoekgebieden voor windenergie afgevallen, o.a. vanwege knelpunten zoals netcongestie en de wespendief en het gebrek aan bestuurlijk en maatschappelijk draagvlak. Hierdoor verslechtert de verhouding wind/zon.

De nieuwe, strengere (concept) landelijke milieunormen voor wind maken realiseren van windenergie moeilijker. Windenergie op of bij bedrijventerreinen wordt lastiger, terwijl dat voor het energiesysteem juist gewenst is (vraag en aanbod bij elkaar). Daarnaast leiden de normen tot meer verspreide windmolens ('hagelslag’) en laten ze weinig ruimte voor ruimtelijke keuzes op regionaal en lokaal niveau.

De aangescherpte voorkeursvolgorde zon voorkomt, op uitzonderingen na, zon op landbouwgronden. Voor sommige - nog niet gestarte - zonprojecten vraagt dit het aanpassen van plannen. Dit kan leiden tot vertraging of afvallen van projecten.

De uitvoering van zon op dak is weerbarstig. Regio’s kunnen sturen met een “Uitvoeringsstrategie zon op daken en objecten”. Maar nationaal is het invullen van randvoorwaarden nodig, zoals vergoeding van versterking van zwakke dakconstructies en de mogelijkheid voor gemeenten om zon op dak op grotere utiliteitsgebouwen te verplichten.

Er is veel interesse voor OER-projecten (opwek op rijksgronden en –objecten). Niet alle projecten kunnen worden opgepakt vanwege beperkte capaciteit en middelen bij het Rijk.

Aandacht voor kwaliteit

Ruimtelijke kwaliteit bij zonne- en windparken, en dan vooral herstel of aanleg van natuur en vergroting van de biodiversiteit, krijgt steeds meer aandacht. Dit is echter nog lang niet overal verankerd in beleid.

Instrumenten en praktijkvoorbeelden voor ruimtelijke kwaliteit zijn inzichtelijk gemaakt en hier te vinden.

Duidelijke kaders en een procesregisseur helpen om meer kwaliteit te waarborgen.

In de nieuwe SDE++ is budget beschikbaar voor behoud van bodemkwaliteit, landschappelijke inpassing en natuurvriendelijk ontwerp en het versterken van biodiversiteit.

Kamerbrief stand van zaken SDE++ herfst 2023 | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl

De Tweede Kamer heeft 25 miljoen euro gereserveerd voor een kwaliteitsbudget voor ecologie en landschap bij energieprojecten. Dit vraagt de komende periode verdere uitwerking door het Ministerie van EZK met partners.

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid | Tweede Kamer der Staten-Generaal

Maatschappelijke betrokkenheid

Participatie

Participatie wordt in veel RES’en opgepakt door gemeenten. Regio’s hebben hier vaak beperkt zicht op.

Gemeenten zijn steeds actiever aan de slag met participatie. Meer ambtenaren hebben tijd voor participatie en steeds vaker is participatie verankerd in beleid (58% vorig jaar tot 77% nu).

Meer participatie (80%) vindt plaats bij gemeentelijke beleidsontwikkeling. Hierbij worden steeds vaker burgerfora ingezet.

De inbreng van bewoners leidde vooral tot extra eisen voor ruimtelijke kwaliteiten voor proces- en financiële participatie.

De grootste weerstand van inwoners vindt plaats in de fase van het vaststellen van locaties voor wind- en zonneparken en in de projectontwikkelingsfase van windparken.

(Conclusies uit periodiek overzicht inwonerparticipatie TNO)

Lokaal eigendom

Energiecoöperaties verleggen hun focus naar het lokale energiesysteem en warmte (energiegemeenschappen), onder andere omdat realisatie van opwek via zon en wind moeilijker wordt. Lokaal Eigendom | Regionale Energiestrategie

De doelstelling van 50% lokaal eigendom wordt vooralsnog niet behaald. Voor wind op land is het aandeel toegenomen. Voor zon op land is het aandeel gedaald door de realisatie van een paar grote projecten met geen tot weinig lokaal eigendom. (Monitor Financiele Participatie 2022),

Positieve voorbeelden van lokaal eigendom zijn er ook: inkomsten van windmolens van energiecoöperatie Betuwewind worden bijv. gebruikt voor duurzaamheidsprojecten in de omgeving en om energiekosten voor leden te verlagen. Hierdoor groeit het draagvlak. Energiecoöperaties - praktijkvoorbeelden van lokaal eigendom,

Tegelijk neemt het belang van lokaal eigendom toe. Het bewustzijn groeit dat lokale regie op elektriciteit (en daarmee op opwek) belangrijk is. In de Tweede Kamer gaan stemmen op om lokaal eigendom een wettelijke grondslag te geven. De minister voor Klimaat en Energie deed onderzoek, naar de mogelijkheden. Video: de uitdagingen van Lokaal Eigendom

Samenwerking tussen gemeenten en energiecoöperaties is in de praktijk juridisch ingewikkeld, o.a. vanwege staatssteunregelgeving. Gemeenten hebben behoefte aan regels die het mogelijk maken om nauwer te kunnen samenwerken met energiecoöperaties.

Doelstelling opwek

35 en 55 TWh

De bandbreedte voor de verwachte hernieuwbare energieproductie in 2030 bedraagt 34 – 44 TWh, met een middenwaarde van 39 TWh.

Daarmee is de doelstelling van 35 TWh in 2030 goed haalbaar, maar is het behalen van de gezamenlijke RES-ambitie van 55 TWh in 2030 hoogst onwaarschijnlijk.

Het NPE laat zien dat het noodzakelijk is voor en na 2030 verder in te zetten op opwek via zon en wind op land, met een verdere doorgroei richting 2050. Hoe meer we realiseren voor 2030, hoe kleiner de resterende opgave richting een volledig CO2-vrij elektriciteitssysteem in 2035.

De huidige opwek is gegroeid met 3 TWh sinds 2022. Het concretiseren van de ambitie voor windenergie naar projecten stagneert. Het aantal pijplijnprojecten neemt steeds verder af. Hierdoor verandert de verhouding zon-wind. Dit is ongunstig voor het netwerk.

Ook zon op land projecten beginnen af te vallen, vooral vanwege hoge kosten voor realisatie, strenger beleid en afnemend draagvlak.

Opwek van elektriciteit kan niet los worden gezien van vraag, opslag, flexibiliteit en infrastructuur. Alle elementen van het (lokale) energiesysteem hangen samen en beïnvloeden elkaar in positieve en/of negatieve zin.

Data en monitoring

Verbinden met data

Overheden, netbeheerders en marktpartijen signaleren dat gedeelde data steeds essentiëler is om voortgang te boeken in de uitvoering van de energietransitie. Data helpt bij het maken van keuzes en het ontdekken van slimme oplossingen in het energiesysteem.

Verschillende regio’s ontwikkelen monitors, dashboards, digital twins en andere tools om data ondersteunend te laten zijn in de besluitvorming.

Veel regio’s missen hierbij data van de netbeheerders over verbruik, invoeding en gebruikersprofielen, die vanwege privacy- en concurrentieredenen niet gedeeld mag worden.

Steeds meer regio’s hebben geodata beschikbaar. Verzamelen en ontwikkelen hiervan gebeurt ook steeds meer op dezelfde wijze.