Deel I – Stand van zaken in de 30 RES-regio's

Wind en zon verder in de wacht​

Het realiseren van wind- en zonprojecten stagneert. De oorzaken zijn dezelfde als de afgelopen jaren: netcongestie, het uitblijven van nieuwe milieunormen voor windenergie, beperkt draagvlak voor wind- en zonprojecten, onrendabele businesscases en de soms strengere invoering van de nationale interbestuurlijke afspraken over de voorkeursvolgorde zon. En prioriteit voor andere ruimtevragers als Defensie en woningbouw.

Zelfs repowering van bestaande windturbines staat onder druk: het risico bestaat dat oude windturbines worden afgebroken zonder dat daar nieuwe voor in de plaats komen.

Er ontstaan wel nieuwe plannen voor windenergie op de langere termijn. Enkele provincies bevorderen windenergie vanwege de cruciale rol ervan in de energiemix, de stabiliteit van het elektriciteitsnetwerk en de stabiliteit van het energieaanbod.

Nieuwe windlocaties worden steeds vaker gezocht in gebieden met een hoge energievraag (zoals bedrijventerreinen), in plaats van in zoekgebieden in het buitengebied.

Het kwaliteitsbudget voor het versterken van ecologie en biodiversiteit rond duurzame energieprojecten wordt gewaardeerd. In sommige regio’s is dit al goed op stoom. In andere regio’s komen nog weinig aanvragen binnen en is nog werk te verzetten op de bekendheid ervan.

Terwijl meer opwek nodig is

Het stagneren van wind- en zonprojecten schuurt in toenemende mate met de behoefte aan meer autonomie en weerbaarheid in onze energievoorziening. Meer opwek richting 2040 is nodig: ongeveer 2 keer zoveel wind op land en 3 keer zoveel zon ten opzichte van nu. Dit is niet alleen nodig voor meer autonomie, maar ook voor ontwikkelingen op het gebied van woningbouw, bedrijvigheid en mobiliteit.

Regio's kijken al langer naar de periode ná 2030 – op weg naar 2040 en 2050. Daarbij hebben zij wel behoefte aan een realistisch beeld van de beschikbare duurzame bronnen (zoals wind, zon, warmte en groen gas) en hun toepasbaarheid.

Verkiezingen brengen verandering​

In oktober 2025 waren de Tweede Kamerverkiezingen en in maart 2026 de gemeenteraadsverkiezingen. In afwachting van met name de gemeenteraadsverkiezingen zijn relatief weinig nieuwe plannen voor duurzame opwek gemaakt.

Energie was in veel gemeenten geen centraal verkiezingsthema, wat het effect van de nieuwe coalities op de energietransitie minder voorspelbaar maakt. Wel zijn er meer partijen gekozen die kritische geluiden laten horen ten aanzien van wind- en zonne-energie.

Veel regio’s, gemeenten en ook VNG, organiseren actief bijeenkomsten en andere activiteiten om nieuwe bestuurders en raadsleden goed mee te nemen in het decentrale verhaal over o.a. duurzame opwek, warmte, lokale economie, weerbaarheid en energie-onafhankelijkheid. Naast informatie over de stand van zaken in de eigen regio en gemeente

Solidariteit is niet vanzelfsprekend​

Wanneer afgesproken doelen of biedingen niet worden gehaald, kunnen afspraken en samenwerking tussen overheden onder druk komen te staan. Gemeenten die al veel bijdragen aan de opwek van duurzame energie ervaren dat zij onevenredig belast worden. In sommige gemeenten zijn de fysieke en infrastructurele grenzen bereikt, terwijl dat bij andere gemeenten nog niet zo is.

Daar waar provincies de regie nemen om meer windenergie te realiseren wordt dit soms gewaardeerd, maar het geeft soms ook spanning tussen gemeenten en provincies.

Op andere plekken intensiveert de druk op de doelstelling ook de samenwerking door een gedeeld besef dat gezamenlijke oplossingen noodzakelijk zijn.

Met het oog op een aanvullend doel en handelingsperspectief na 2030 is daarom solidariteit tussen regio's een belangrijk aandachtspunt, net als het gesprek met inwoners en andere betrokkenen. Regio’s hechten waarde aan een eerlijke en rechtvaardige verdeling van een eventuele aanvullende opgave.

​Regionale samenwerking ontwikkelt door​

Het merendeel van de RES-regio’s heeft zich inmiddels doorontwikkeld tot energieregio met een bredere insteek. Zij werken naast opwek van elektriciteit en regionale warmte ook aan zaken als energie-infrastructuur, klimaat, industrie, fysieke leefomgeving en netcongestie.

Bij overheden in steeds meer regio’s groeit het besef dat – met goede afspraken – gelijkwaardige samenwerking samengaat met besluitvorming en escalatie volgens het Huis van Thorbecke als dat nodig is.

Om specifieke opgaven gerealiseerd te krijgen, ontstaan er binnen regio’s ad hoc samenwerkingen rondom specifieke thema’s. In steeds meer regio’s worden ook structurele subregio’s ingericht. Daarbinnen wordt bijvoorbeeld gewerkt aan warmte en/of netcongestie, en aan de uitvoering van projecten. Ook tussen regio’s intensiveert de samenwerking.

De regio’s worden ingezet voor steeds meer thema’s: bijvoorbeeld netcongestie, batterijopslag, groen gas en het maken van energiebeelden. Ook de samenwerking met andere domeinen zoals economie, ruimte en mobiliteit wordt intensiever. Dat vraagt veel tijd en capaciteit, terwijl die in veel regio's nu al krap is. Dat wringt met de onzekerheid over financiering na 2030. In sommige regio's is het nog zoeken naar de verhouding tussen de RES-regio en de energy board.

Netcongestie wordt steeds voelbaarder​

De aansluitpauze in Utrecht en het tekort aan netcapaciteit in andere provincies maakt de impact van netcongestie voelbaar in het dagelijks leven: woningbouwprojecten lopen vertraging op, bedrijven kunnen niet uitbreiden, en laadpalen kunnen niet worden geplaatst.

Op piekmomenten overstijgt de productie van zon en wind de beschikbare transport- en afzetmogelijkheden. Dit uit zich steeds vaker in negatieve elektriciteitsprijzen en het actief afschakelen van productie om het net veilig te houden. Daarmee blijft een groeiend deel van het duurzame aanbod onbenut. Nieuwe opwek zal dan ook netbewust moeten worden ingepast: rekening houdend met beschikbare netcapaciteit, het profiel van productie en de lokale energievraag.

Het nieuwe prioriteringskader van de ACM maakt de schaarste bovendien tastbaar: netcongestieverzachters en veiligheid gaan voor. Voor woningbouw kan prioriteit aangevraagd worden, al is in veel regio’s wel de verwachting dat er beperkte ruimte op het net zal zijn. Bedrijventerreinen, laadpalen, etc. hebben geen prioriteit.

Anderzijds brengt netcongestie ook creativiteit en beweging; veel RES-regio’s werken aan het oplossen van netcongestie door uitvoering te geven aan maatregelen uit het LAN, en ze ondersteunen gemeenten bij netverzwaring. Veel regio’s zijn ook een drijvende kracht in beweging naar het decentrale systeem.

Energie-onafhankelijkheid steeds belangrijker thema

Door oorlogen en andere geopolitieke ontwikkelingen is een nieuwe energiecrisis gaande. De betaalbaarheid van energie komt steeds verder onder druk komt te staan.

Zowel nationaal (zie kamerbrief over energie-onafhankelijkheid) als regionaal is er een groeiende inzet op meer energie-onafhankelijkheid. Dit wordt vooral ingegeven door de wens om minder afhankelijk te zijn van andere landen (vooral buiten Europa) voor onze energievoorziening. Door zelf energie op te wekken en te delen, kan de afhankelijkheid van energie-import worden verminderd, in samenhang met systeemkeuzes over opslag en flexibiliteit. Daardoor hebben schommelingen en onzekerheid op de wereldmarkt minder invloed op onze energieprijzen.

Mede hierdoor worden ook in de regio’s veiligheid en weerbaarheid steeds belangrijkere thema’s. ​

Warmte krijgt meer aandacht, realisatie gaat traag

Collectieve warmte staat steeds prominenter op de regionale agenda’s. Dit valt samen met het opstellen van warmteprogramma’s door gemeenten. Zij stellen die uiterlijk eind 2027 vast.

Warmtenetten zijn ook steeds vaker in beeld als één van de middelen om netcongestie tegen te gaan. Collectieve warmteoplossingen zijn beter stuurbaar en geven een minder grote piek op het elektriciteitsnetwerk dan individuele all-electric oplossingen.

In veel regio's is de samenwerking op warmte goed ingericht, zijn onderzoeken gedaan en is de potentie van (kleine) warmtenetten in beeld. Toch komen collectieve warmteoplossingen niet makkelijk van de grond. Investeringszekerheid ontbreekt en Rijksfinanciering schiet tekort. Ondertussen kiezen inwoners voor een individuele oplossing.

Als warmteprojecten niet doorgaan ontstaat meer elektriciteitsvraag. Dus is meer opwek nodig, en vaak ook meer (kostbare) elektriciteitsinfrastructuur. Dit gevolg van het niet-doorgaan van warmteprojecten is nog niet overal in beeld.

Decentrale initiatieven komen nog moeilijk van de grond​

Het energiesysteem krijgt door de energietransitie steeds meer decentrale elementen (bijvoorbeeld decentrale opwek door wind en zon, thuis- en buurtbatterijen), in aanvulling op het centrale systeem.

Er komt ook zowel nationaal als regionaal steeds meer aandacht voor decentrale ontwikkelingen om het systeem van vraag en aanbod van energie lokaal in balans te brengen.

Flexibele oplossingen (bijvoorbeeld batterij- en warmteopslag), energie delen, energiehubs en gedeelde transportaansluitingen bieden kansen. Zowel om minder afhankelijk te zijn in onze energievoorziening als voor het tegengaan van netcongestie.

Gemeenten, regio’s, provincies en vele anderen zetten zich hard in voor flexibele oplossingen (zoals opslag, energiehubs en energie delen) om netcongestie tegen te gaan en te bouwen aan een betrouwbaar, toekomstbestendig energiesysteem. Zij spelen een belangrijke rol in het balanceren van vraag en aanbod en het beter benutten van het energiesysteem. Deze oplossingen zijn daarmee niet alleen ondersteunend, maar vormen een essentieel onderdeel van het toekomstige energiesysteem. Toch komen deze in de praktijk vaak nog moeilijk van de grond. Veelbelovende oplossingen stuiten in de praktijk vaak op juridische, organisatorische en financiële belemmeringen en ontbrekende prijsprikkels.

Regio’s werken aan integratie energie en ruimte​

Vrijwel alle regio’s maken energiebeelden en/of -perspectieven, die het energiesysteem verbinden met de ruimtelijk-economische ontwikkelingen in de regio.

Regio’s benutten lokale kansen, maar rekenen ook op energie-import. De verwachtingen van warmte, repowering, groen gas, waterstof en SMR’s zijn hooggespannen. Tegelijk is er vaak nog geen compleet beeld van de beschikbare energiebronnen in de toekomst.

Het besef groeit steeds verder – zowel ambtelijk als bestuurlijk – dat een goede integratie met de ruimtelijke ordening nodig is voor het energiesysteem van de toekomst. Thema’s rondom energie en ruimte worden inmiddels op veel meer relevante tafels besproken, binnen de regio’s en daarbuiten. Regio’s signaleren wel dat er nog een weg te gaan is in het tijdig meenemen van energie in de planvorming van woningen, economie, mobiliteit etc.

De integratie van energie en ruimte vertaalt zich steeds verder door richting inzet van het omgevingsinstrumentarium. Zowel op het niveau van de omgevingsvisie, maar ook steeds verder richting concretere regels in de omgevingsplannen.

Lees meer: webinar Omgevingsrechtelijk sturen.

Lokaal eigendom en energiegemeenschappen​

Meer regio’s zien kansen in het ontwikkelen en ondersteunen van energiegemeenschappen. Energiegemeenschappen en energie delen worden gezien als belangrijke puzzelstukken in het streven naar energie-autonomie.

Energiegemeenschappen kunnen ook flexibiliteit bij huishoudens stimuleren. Dat kan in potentie enorm bijdragen aan het verminderen van netcongestie.

Ondertussen verloopt de ontwikkeling van lokaal eigendom niet in alle regio’s even voorspoedig. De verankering van lokaal eigendom in beleid groeit licht, maar is nog altijd beperkt. In sommige regio’s en gemeenten is een gebrek aan energiecoöperaties. Er wordt gewerkt aan het ontwikkelen van slagkracht van energiecoöperaties zodat ze grotere projecten kunnen ontwikkelen.

Bovendien is de businesscase van opwekprojecten steeds moeilijker, waardoor het traditionele verdienvermogen van energiecoöperaties onder druk staat. Energiegemeenschappen stuiten in de praktijk ook vaak op obstakels doordat investeringen die netcapaciteit vrijspelen (bijvoorbeeld batterijopslag en warmteoplossingen) zich in wijken en bedrijventerreinen niet terugverdienen.

Heldere uitleg nodig over route naar duurzaam energiesysteem​

Met het oog op een eventuele aanvullende opgave na 2030 is het gesprek met en de inbreng van inwoners en andere betrokkenen van groot belang.

Overheid, bewonersgroepen en andere betrokkenen baseren hun uitgangspunten op informatie en onderzoeken die soms van elkaar verschillen. Of zij zijn het niet eens over de interpretatie ervan. Dat veroorzaakt misinformatie en verwarring bij de besluitvorming.

Overheden, bedrijven, maatschappelijke organisaties en inwoners in de regio's hebben behoefte aan een heldere uitleg van het Rijk aan inwoners over het nationale plan voor een duurzaam en rechtvaardig energiesysteem in 2050. En daarmee over waarom meer lokale warmte, opslag, wind- en zonne-energie noodzakelijk is voor onze energievoorziening en autonomie.